Rệp sáp – “Kẻ hút nhựa” âm thầm làm giảm năng suất cây trồng
Rệp sáp là một trong những đối tượng gây hại phổ biến trên nhiều loại cây ăn trái và cây công nghiệp như sầu riêng, hồ tiêu, cà phê, mít, xoài, bơ, cam quýt….
Khác với các loại sâu ăn lá dễ phát hiện, rệp sáp thường sống khuất trong tán lá, chùm trái, cuống trái hoặc vùng cổ rễ. Chúng sinh sản rất nhanh và gây hại kéo dài nếu không được quản lý đúng cách.
Nhiều nhà vườn chỉ nhận ra khi cây đã suy yếu, vàng lá hoặc trái bị bám đầy nấm bồ hóng.
Đặc điểm nhận biết rệp sáp
Rệp sáp có kích thước nhỏ, khoảng 2–5 mm, cơ thể phủ lớp sáp màu trắng như bông gòn.
Chúng thường tập trung ở:
- Cuống trái
- Chùm trái
- Đọt non
- Mặt dưới lá
- Kẽ cành
- Cổ rễ
- Rễ tơ dưới đất
Một số loài còn được kiến bảo vệ và di chuyển sang những vị trí mới để tiếp tục gây hại.
Điều kiện thuận lợi để rệp sáp phát triển
Rệp sáp phát sinh mạnh khi:
- Thời tiết nắng nóng xen mưa.
- Vườn rậm rạp, ẩm thấp.
- Bón quá nhiều đạm.
- Kiến xuất hiện nhiều.
- Không vệ sinh vườn thường xuyên.
Đặc biệt ở sầu riêng, giai đoạn mang trái là thời điểm rệp sáp gây hại nghiêm trọng nhất.
Tác hại của rệp sáp
1. Hút nhựa cây
Rệp dùng vòi chích vào mạch libe để hút nhựa.
Hậu quả:
- Lá vàng.
- Đọt kém phát triển.
- Chồi non còi cọc.
- Giảm khả năng quang hợp.
2. Tiết mật ngọt
Trong quá trình hút nhựa, rệp tiết ra dịch ngọt.
Đây là môi trường lý tưởng cho nấm bồ hóng phát triển khiến:
- Lá đen.
- Trái đen.
- Giảm quang hợp.
- Giảm giá trị thương phẩm.
3. Làm rụng trái non
Ở cây sầu riêng, khi rệp bám quanh cuống trái sẽ:
- giảm vận chuyển dinh dưỡng;
- làm cuống yếu;
- tăng nguy cơ rụng trái non;
- trái phát triển không đồng đều.
4. Gây hại bộ rễ
Một số loài rệp sáp sống dưới đất.
Chúng hút nhựa rễ làm:
- vàng lá;
- thối rễ thứ cấp;
- cây chậm phát triển;
- dễ nhiễm nấm bệnh.
Tại sao phun thuốc nhiều lần nhưng vẫn không hết rệp?
Có nhiều nguyên nhân:
- Lớp sáp trắng ngăn thuốc tiếp xúc.
- Rệp ẩn trong khe nứt.
- Trứng ít bị ảnh hưởng bởi thuốc.
- Kiến mang rệp đi khắp vườn.
- Dùng lặp lại cùng một hoạt chất khiến rệp kháng thuốc.
Đây là lý do cần luân phiên nhóm hoạt chất thay vì chỉ thay đổi tên thương mại.
Các hoạt chất trị rệp sáp hiệu quả
1. Spirotetramat (IRAC Nhóm 23)
Đây là hoạt chất được đánh giá rất cao trong phòng trừ rệp sáp.
Cơ chế
- Nội hấp hai chiều.
- Di chuyển lên ngọn và xuống rễ.
- Diệt được cả rệp trên lá và rệp dưới rễ.
- Ức chế sinh trưởng và sinh sản.
Ưu điểm
✔ Hiệu quả kéo dài.
✔ Ít bị rửa trôi.
✔ Diệt được rệp non.
✔ Hạn chế tái phát.
Đánh giá hiệu quả: ⭐⭐⭐⭐⭐
2. Dinotefuran (IRAC Nhóm 4A)
Là hoạt chất nội hấp cực mạnh.
Ưu điểm
- Hạ mật số rất nhanh.
- Diệt tốt rệp sáp trên trái.
- Lưu dẫn mạnh.
- Có thể phun hoặc tưới gốc (theo hướng dẫn của sản phẩm được đăng ký).
Đánh giá: ⭐⭐⭐⭐⭐
3. Sulfoxaflor (IRAC Nhóm 4C)
Tác động lên hệ thần kinh của rệp.
Ưu điểm
- Hiệu quả với quần thể đã giảm mẫn cảm với một số hoạt chất nhóm neonicotinoid.
- Diệt nhanh.
- Ít bị kháng chéo hơn so với một số hoạt chất cũ.
Đánh giá: ⭐⭐⭐⭐☆
4. Acetamiprid (IRAC Nhóm 4A)
Một trong những hoạt chất phổ biến nhất.
Ưu điểm:
- Giá thành hợp lý.
- Nội hấp tốt.
- Hiệu quả trên rệp non.
Nên luân phiên với nhóm khác để hạn chế kháng thuốc.
5. Thiamethoxam (IRAC Nhóm 4A)
Có tác dụng:
- nội hấp;
- lưu dẫn;
- tiêu diệt rệp nhanh.
Phù hợp xử lý khi mật số rệp mới phát sinh.
6. Flupyradifurone (IRAC Nhóm 4D)
Hoạt chất thế hệ mới.
Ưu điểm:
- hiệu quả trên rệp sáp;
- kiểm soát rầy, bọ phấn trắng;
- phù hợp trong chương trình quản lý kháng thuốc.
7. Dầu khoáng
Không phải thuốc hóa học.
Cơ chế:
- Bao phủ cơ thể rệp.
- Làm rệp bị ngạt.
- Hỗ trợ phá lớp sáp giúp thuốc tiếp xúc tốt hơn.
Nên phối hợp theo đúng hướng dẫn trên nhãn sản phẩm và tránh phun khi thời tiết quá nóng.
8. Nấm ký sinh côn trùng
Beauveria bassiana
- Ký sinh rệp sáp.
- An toàn.
- Phù hợp sản xuất hữu cơ.
Metarhizium anisopliae
- Hiệu quả tốt trong điều kiện ẩm.
- Giảm mật số rệp theo hướng sinh học.
Bảng tổng hợp các hoạt chất trị rệp sáp
| Hoạt chất | Nhóm IRAC | Cơ chế | Hiệu quả |
|---|---|---|---|
| Spirotetramat | 23 | Nội hấp hai chiều | ⭐⭐⭐⭐⭐ |
| Dinotefuran | 4A | Nội hấp mạnh | ⭐⭐⭐⭐⭐ |
| Sulfoxaflor | 4C | Tác động thần kinh | ⭐⭐⭐⭐☆ |
| Acetamiprid | 4A | Nội hấp | ⭐⭐⭐⭐☆ |
| Thiamethoxam | 4A | Nội hấp | ⭐⭐⭐⭐☆ |
| Flupyradifurone | 4D | Nội hấp | ⭐⭐⭐⭐⭐ |
| Dầu khoáng | UN | Tiếp xúc | ⭐⭐⭐⭐☆ |
| Beauveria bassiana | Sinh học | Ký sinh | ⭐⭐⭐⭐☆ |
| Metarhizium anisopliae | Sinh học | Ký sinh | ⭐⭐⭐⭐☆ |
Nguyên tắc sử dụng thuốc trị rệp sáp hiệu quả
Để đạt hiệu quả cao và hạn chế kháng thuốc, người trồng nên:
- Luân phiên hoạt chất theo nhóm IRAC, không lặp lại liên tục nhóm 4A.
- Phun kỹ các vị trí rệp thường trú như mặt dưới lá, cuống trái, kẽ cành và cổ rễ.
- Xử lý đồng thời đàn kiến trong vườn vì kiến bảo vệ và phát tán rệp sáp.
- Vệ sinh tán cây, cắt bỏ cành vô hiệu để giảm nơi cư trú của rệp.
- Kết hợp thuốc hóa học với dầu khoáng hoặc chế phẩm sinh học khi phù hợp, theo đúng hướng dẫn sử dụng.
Kết luận
Rệp sáp là đối tượng gây hại nguy hiểm do sinh sản nhanh, được lớp sáp bảo vệ và thường sống ở những vị trí khó tiếp xúc. Nếu không quản lý kịp thời, chúng có thể làm cây suy kiệt, giảm năng suất, gây rụng trái và tạo điều kiện cho nấm bồ hóng phát triển.
Để quản lý hiệu quả, nhà vườn cần áp dụng chương trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), kết hợp vệ sinh vườn, kiểm soát kiến, theo dõi mật số thường xuyên và luân phiên các hoạt chất có cơ chế tác động khác nhau như Spirotetramat, Dinotefuran, Sulfoxaflor, Flupyradifurone cùng các giải pháp sinh học. Việc sử dụng đúng hoạt chất, đúng thời điểm và đúng kỹ thuật sẽ giúp kiểm soát rệp sáp bền vững, giảm nguy cơ kháng thuốc và bảo vệ năng suất cây trồng.
