Đối với người trồng sầu riêng, mùa mưa luôn là giai đoạn tiềm ẩn nhiều rủi ro về sâu bệnh. Bên cạnh những bệnh phổ biến như xì mủ thân do Phytophthora, thối rễ hay thán thư, nấm hồng là một trong những đối tượng thường bị xem nhẹ vì giai đoạn đầu gần như không gây biểu hiện rõ ràng. Không ít nhà vườn chỉ phát hiện khi phần ngọn cành bắt đầu vàng lá, héo khô hoặc cành chết từng đoạn. Lúc này bệnh đã tồn tại trên cây trong nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng.
Trong những năm gần đây, khi mật độ trồng sầu riêng ngày càng dày và điều kiện thời tiết diễn biến thất thường với nhiều đợt mưa kéo dài xen kẽ nắng nóng, tỷ lệ vườn xuất hiện nấm hồng có xu hướng gia tăng. Đây cũng là lý do nhiều nhà vườn bắt đầu quan tâm đến việc lựa chọn thuốc trị nấm hồng sầu riêng có hiệu quả thực sự thay vì chỉ xử lý khi bệnh đã lan rộng.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu từ nguyên nhân gây bệnh, điều kiện phát sinh, dấu hiệu nhận biết ở từng giai đoạn cho đến cách lựa chọn thuốc và xây dựng quy trình phòng trị phù hợp với điều kiện canh tác sầu riêng tại Việt Nam.
Nấm hồng trên sầu riêng là gì?
Bệnh nấm hồng trên sầu riêng do nấm Erythricium salmonicolor (tên cũ là Corticium salmonicolor) gây ra. Đây là một loài nấm gây hại trên thân và cành của nhiều loại cây ăn trái nhiệt đới như sầu riêng, chôm chôm, nhãn, cao su, ca cao và một số cây công nghiệp lâu năm. Trong điều kiện khí hậu nóng ẩm như Việt Nam, đặc biệt tại Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, loại nấm này có khả năng tồn tại quanh năm nhưng chỉ bùng phát mạnh khi gặp điều kiện thuận lợi.
Khác với các loại nấm gây thối rễ sống chủ yếu trong đất, nấm hồng phát triển trên bề mặt thân và cành. Chúng sử dụng các bào tử cực nhỏ để phát tán theo gió, nước mưa hoặc bám trên dụng cụ cắt tỉa. Khi gặp bề mặt vỏ cây ẩm ướt trong thời gian dài, bào tử sẽ nảy mầm, tạo thành hệ sợi nấm màu trắng rất mịn. Đây là giai đoạn mà mắt thường rất khó phát hiện nếu người trồng không kiểm tra thường xuyên.
Theo thời gian, hệ sợi nấm phát triển dày hơn, chuyển dần sang màu hồng nhạt rồi hồng cam – đặc điểm giúp bệnh có tên gọi là “nấm hồng”. Tuy nhiên, màu hồng chỉ xuất hiện khi bệnh đã phát triển ở mức độ nhất định. Điều đó có nghĩa là nếu đợi nhìn thấy lớp nấm màu hồng rõ rệt mới bắt đầu xử lý thì cây đã bị ảnh hưởng đáng kể.
Cơ chế gây hại của nấm hồng – Vì sao chỉ một lớp nấm mỏng cũng có thể làm chết cả cành?
Một trong những sai lầm phổ biến của nhiều nhà vườn là đánh giá mức độ bệnh dựa trên diện tích lớp nấm nhìn thấy bên ngoài. Khi quan sát thấy chỉ một mảng nấm nhỏ bám trên cành, nhiều người cho rằng bệnh còn nhẹ và chưa cần xử lý ngay. Tuy nhiên, phần nhìn thấy chỉ là “bề nổi” của quá trình gây hại.
Sau khi bào tử bám lên bề mặt vỏ cây, chúng bắt đầu hình thành hệ sợi nấm len lỏi vào các khe nứt tự nhiên hoặc những vết thương rất nhỏ do côn trùng, cắt tỉa hoặc ma sát giữa các cành. Tại đây, nấm tiết ra enzyme cellulase và ligninase để phân giải mô thực vật, giúp chúng mở rộng vùng xâm nhiễm.
Khi hệ sợi phát triển bao quanh chu vi cành, quá trình vận chuyển nước và carbohydrate bị cản trở nghiêm trọng. Ban đầu, lượng nước đưa lên ngọn giảm nhẹ nên lá chỉ hơi mất độ bóng và kém xanh. Sau đó, khi phần libe bị phá hủy gần như hoàn toàn, cành rơi vào trạng thái “đói nước sinh lý”. Dù đất vẫn đủ ẩm và bộ rễ vẫn hoạt động bình thường, phần ngọn cành vẫn héo rũ vì không còn đường vận chuyển nước.
Đó là lý do nhiều nhà vườn thường thấy hiện tượng một cành chết khô hoàn toàn trong khi những cành bên cạnh vẫn phát triển bình thường. Đây là dấu hiệu rất điển hình của bệnh nấm hồng.
Dấu hiệu nhận biết bệnh nấm hồng theo từng giai đoạn
Một trong những nguyên nhân khiến bệnh nấm hồng khó kiểm soát là người trồng thường chỉ phát hiện khi cây đã biểu hiện rõ triệu chứng. Trong khi đó, nếu nhận biết ngay từ giai đoạn đầu, việc xử lý thường chỉ cần một đến hai lần phun thuốc kết hợp vệ sinh cành là có thể khống chế hiệu quả.
Giai đoạn khởi phát
Ở giai đoạn đầu, trên bề mặt thân hoặc cành sẽ xuất hiện một lớp tơ nấm rất mỏng màu trắng ngà, bám sát vào vỏ cây. Lớp tơ này giống như mạng nhện nên rất dễ bị bỏ qua, đặc biệt nếu quan sát từ xa. Chúng thường xuất hiện ở vị trí phân cành, mặt dưới cành cấp 1 hoặc những nơi ít ánh sáng.
Lúc này cây gần như chưa có biểu hiện bên ngoài. Lá vẫn xanh, cành vẫn sinh trưởng bình thường. Tuy nhiên, bên dưới lớp vỏ, hệ sợi nấm đã bắt đầu xâm nhập và phát triển.
Giai đoạn phát triển
Sau khoảng một đến ba tuần, tùy điều kiện thời tiết, lớp tơ trắng chuyển dần sang màu hồng nhạt hoặc hồng cam. Đây là thời điểm bệnh có tốc độ lây lan nhanh nhất.
Nếu quan sát kỹ sẽ thấy lớp nấm bám chặt quanh chu vi cành như một vòng đai. Khi bóc nhẹ lớp vỏ bên ngoài, phần mô bên dưới đã bắt đầu đổi màu và mất tính đàn hồi.
Một số lá phía đầu cành có thể hơi vàng hoặc giảm độ bóng. Nhiều nhà vườn nhầm hiện tượng này với thiếu phân hoặc khô hạn nên tiếp tục bón phân, trong khi nguyên nhân thực sự nằm ở việc dòng vận chuyển dinh dưỡng đã bị cản trở.
Giai đoạn nặng
Khi hệ sợi nấm bao phủ gần kín chu vi cành, mạch libe và mạch gỗ bị tổn thương nghiêm trọng. Nước và chất dinh dưỡng không thể vận chuyển lên phía trên.
Biểu hiện lúc này rất rõ:
- Lá vàng từ đầu cành.
- Lá héo nhưng không rụng ngay.
- Sau đó toàn bộ cành khô dần từ ngọn vào trong.
- Vỏ cành nứt và bong từng mảng.
- Khi cạo nhẹ lớp vỏ sẽ thấy mô bên trong chuyển màu nâu.
Nếu không cắt bỏ kịp thời, nấm tiếp tục lan xuống các cành lớn hơn và thậm chí xâm nhập sang những cây bên cạnh thông qua bào tử phát tán trong mưa.
THUỐC TRỊ NẤM HỒNG SẦU RIÊNG HIỆU QUẢ NHẤT HIỆN NAY – HIỂU ĐÚNG HOẠT CHẤT ĐỂ XỬ LÝ TRIỆT ĐỂ
Một sai lầm khá phổ biến là khi thấy cành xuất hiện lớp nấm màu hồng, người trồng lập tức mua một loại thuốc bất kỳ về phun với hy vọng bệnh sẽ khỏi sau một lần xử lý. Tuy nhiên, nấm hồng là bệnh phát triển trên mô gỗ và lớp vỏ cây. Khi hệ sợi nấm đã xâm nhập sâu vào tầng libe, việc chỉ sử dụng thuốc tiếp xúc sẽ khó tiêu diệt hoàn toàn mầm bệnh.
Dưới đây là những nhóm hoạt chất được sử dụng phổ biến và mang lại hiệu quả cao đối với bệnh nấm hồng trên sầu riêng.
1. Copper Hydroxide – Lựa chọn hàng đầu để phòng bệnh và xử lý giai đoạn sớm
Ưu điểm lớn nhất của Copper Hydroxide là khả năng bám dính khá tốt trên thân và cành, tạo một lớp màng bảo vệ giúp ngăn cản sự xâm nhập của bào tử mới sau mỗi đợt mưa. Chính vì vậy, hoạt chất này thường được khuyến cáo sử dụng trước hoặc ngay đầu mùa mưa như một biện pháp phòng bệnh chủ động.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng Copper Hydroxide chủ yếu có tác dụng tiếp xúc, nghĩa là chỉ phát huy hiệu quả đối với bào tử và hệ sợi nấm nằm trên bề mặt. Nếu cành đã bị bao phủ lớp nấm dày hoặc xuất hiện hiện tượng khô cành, chỉ sử dụng Copper Hydroxide sẽ không đủ để xử lý triệt để.
2. Copper Oxychloride – Giải pháp bảo vệ thân và cành trong mùa mưa kéo dài
Ưu điểm của Copper Oxychloride là phổ tác động rộng, giúp hạn chế nhiều loại nấm gây bệnh trên thân và lá ngoài nấm hồng. Đây là lựa chọn phù hợp trong chương trình phòng bệnh định kỳ của các vườn sầu riêng kinh doanh.
Tuy nhiên, người trồng không nên lạm dụng thuốc gốc đồng với tần suất quá dày. Việc sử dụng liên tục nhiều lần có thể làm tăng lượng đồng tồn dư trên bề mặt lá, ảnh hưởng đến vi sinh vật có lợi và đôi khi gây cháy lá non nếu phun trong điều kiện nắng gắt.
3. Mancozeb – Hoạt chất phổ rộng giúp giảm nguồn bệnh trên toàn bộ vườn
Nếu Copper Hydroxide được xem là “lá chắn” bảo vệ bề mặt cây thì Mancozeb lại nổi bật ở khả năng kiểm soát phổ rộng nhiều nhóm nấm khác nhau.
Mancozeb tác động lên nhiều vị trí trong quá trình trao đổi chất của nấm, khiến chúng khó hình thành tính kháng thuốc. Đây là lý do hoạt chất này thường được đưa vào chương trình luân phiên nhằm kéo dài hiệu quả phòng trừ.
Đối với bệnh nấm hồng, Mancozeb không phải là hoạt chất có khả năng nội hấp sâu nhưng lại rất hữu ích trong việc tiêu diệt bào tử mới phát tán trong vườn. Sau khi cắt cành bệnh, việc phun Mancozeb đồng loạt toàn bộ tán cây sẽ giúp giảm áp lực nguồn bệnh và hạn chế lây lan sang các cây khỏe.
Một ưu điểm khác của Mancozeb là có thể kết hợp với nhiều nhóm thuốc khác trong chương trình quản lý bệnh tổng hợp. Tuy nhiên, cần tuân thủ hướng dẫn của nhà sản xuất để tránh hiện tượng kết tủa hoặc giảm hiệu lực khi pha chung.
4. Azoxystrobin – Nội hấp mạnh, khống chế nấm ngay từ giai đoạn đầu
Điểm mạnh của Azoxystrobin là khả năng bảo vệ cả phần lá và cành mới phát triển. Vì vậy, hoạt chất này đặc biệt phù hợp trong giai đoạn bệnh vừa xuất hiện hoặc sau khi cắt bỏ cành nhiễm để ngăn chặn nấm lan sang mô khỏe.
Tuy nhiên, nhóm QoI có nguy cơ hình thành tính kháng nếu sử dụng liên tục nhiều lần. Trong chương trình quản lý bệnh hiện đại, Azoxystrobin luôn được khuyến cáo luân phiên với các nhóm hoạt chất khác thay vì phun liên tục.
5. Difenoconazole – Hoạt chất nội hấp hiệu quả khi bệnh đã phát triển
Khi bệnh đã bước sang giai đoạn trung bình hoặc bắt đầu xuất hiện hiện tượng khô cành, Difenoconazole thường được lựa chọn nhờ khả năng nội hấp và lưu dẫn tốt.
Hoạt chất này thuộc nhóm Triazole, hoạt động bằng cách ức chế quá trình tổng hợp ergosterol – thành phần thiết yếu của màng tế bào nấm. Khi màng tế bào không được hình thành hoàn chỉnh, hệ sợi nấm sẽ ngừng sinh trưởng và dần bị tiêu diệt.
So với thuốc tiếp xúc, Difenoconazole có ưu điểm rõ rệt là vẫn phát huy hiệu quả đối với phần nấm đã xâm nhập vào mô cây. Đây là lý do hoạt chất này thường xuất hiện trong các phác đồ điều trị nấm hồng trên những cành đã xuất hiện triệu chứng rõ ràng.
Tuy nhiên, Difenoconazole sẽ đạt hiệu quả cao hơn khi kết hợp với biện pháp cơ học như cạo sạch lớp nấm trên vỏ và cắt bỏ phần cành đã chết hoàn toàn.
6. Hexaconazole – Kiểm soát nấm trên thân và cành trong điều kiện ẩm kéo dài
Hexaconazole cũng thuộc nhóm Triazole nhưng có khả năng lưu dẫn và thời gian bảo vệ khá dài. Hoạt chất này được đánh giá cao trong điều kiện mùa mưa vì vẫn duy trì hiệu quả sau những trận mưa nhỏ.
Ngoài khả năng khống chế nấm hồng, Hexaconazole còn có tác dụng đối với nhiều bệnh khác trên cây ăn trái, giúp giảm số lần phun trong chương trình quản lý tổng hợp.
Điều cần lưu ý là không nên sử dụng Hexaconazole liên tục nhiều đợt vì nguy cơ hình thành tính kháng. Luân phiên giữa Hexaconazole, Difenoconazole và Azoxystrobin sẽ giúp duy trì hiệu quả lâu dài hơn.
Kết luận
Bệnh nấm hồng trên sầu riêng không phải là đối tượng gây chết cây nhanh như bệnh xì mủ hay thối rễ, nhưng lại là một trong những nguyên nhân âm thầm làm suy giảm năng suất và tuổi thọ của vườn cây. Khi hệ sợi nấm phát triển trên thân và cành, chúng dần phá hủy lớp vỏ và hệ thống mạch dẫn, khiến nước và dinh dưỡng không thể vận chuyển lên phần ngọn. Hậu quả là cành khô từng đoạn, diện tích tán lá giảm, khả năng quang hợp suy yếu và cây mất nhiều thời gian để phục hồi sau mỗi vụ thu hoạch.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến mùa mưa ngày càng kéo dài và độ ẩm trong vườn luôn ở mức cao, việc chủ động phòng bệnh sẽ mang lại hiệu quả kinh tế lớn hơn rất nhiều so với xử lý khi bệnh đã bùng phát. Một chương trình quản lý tổng hợp, kết hợp giữa kỹ thuật canh tác và sử dụng thuốc đúng thời điểm, không chỉ giúp khống chế nấm hồng hiệu quả mà còn góp phần duy trì bộ tán khỏe mạnh, ổn định năng suất và kéo dài tuổi thọ cho vườn sầu riêng trong nhiều năm.
Liên hệ tư vấn
Hãy liên hệ đội ngũ tư vấn để nắm bắt kịp thời phòng trừ hiệu quả giúp cây trồng tăng năng suất, sản lượng.
